نماينده و برگزيدهء خدا بر روى زمين فهميده شده است « 1 » و به‌همين دليل ، وجود وى عين شريعت تلقى مىگردد . « 2 » چنين شاهى از يارى و تأييد ايزدى بهره‌ور ، و در پيكار با نيروهاى دروغ پيروز و كامياب خواهد بود . « 3 » در ميان سياستنامه‌هاى دورهء اسلامى مىتوان به‌طور عمده ، پنج گرايش اصلى را از يكديگر تمييز داد : 1 . نوشته‌هاى سياسى به معناى دقيق كلمه ، يا سياستنامه‌ها ؛ 2 . كتابهاى نگاشته‌شده در تاريخ وزيران ؛ 3 . كتابهاى تاريخى ؛ 4 . برخى از نوشته‌هاى عرفانى ؛ 5 . مطالب سياسى و اندرزنامه‌اى كه در نوشته‌هاى ادبى فارسى ، اعم از نظم و نثر ، گنجانده شده است . « 4 » نوشته‌هاى سياسى يا سياستنامه‌ها ادامهء طبيعى « آيين‌نامه‌ها » و اندرزنامه‌هاى دورهء باستانى ايران است . « 5 » « آيين‌نامه » كه در زبان پهلوى « آيين نامگ » يا « ايوين نامگ » خوانده مىشده ، عنوان كتابها و رسالاتى به زبان پهلوى دربارهء آداب و رسوم دربار ، مراتب و مقامات بزرگان دولت و نمايندگان طبقات اجتماعى ، قواعد و رسوم بازيها و سرگرميها ، آداب جنگ ، آيينهاى برگزارى جشنهاى ايرانى مانند نوروز و مهرگان و موضوعات دينى ، همراه با ذكر اسطوره‌ها ، داستانها ، لطيفه‌ها و سخنان حكمت‌آميز بوده است . « 6 » كتابى به نام آيين‌نامه به قلم ابن مقفّع به عربى ترجمه شده بود و نام آن در تاريخ ثعالبى و عيون الاخبار ابن قتيبه مكرّر ذكر شده است . « 7 » مسعودى نيز از گاهنامه ياد كرده كه ظاهرا جزئى از آيين‌نامه بوده است . وى گويد : « ايرانيان كتابى دارند به نام گاهنامه كه منصبهاى مملكت ايران در آن هست و آن را به ششصد منصب مرتب كرده‌اند ، و اين كتاب از قبيل آيين‌نامه است و معنى آيين‌نامه كتاب رسوم است و كتابى بزرگ است در چند هزار ورق كه جز به نزد موبدان و ديگر صاحبان مقامات معتبر يافت نشود . « 8 » اين‌گونه نوشته‌ها در

--> ( 1 ) . همان ، ص 133 . ( 2 ) . همان ، ص 152 . ( 3 ) . شهر زيباى افلاطون و شاهى آرمانى در ايران باستان ، ص 95 . ( 4 ) . خواجه نظام الملك ، ص 86 . ( 5 ) . همان . ( 6 ) . تفضّلى ، « آيين‌نامه » ، دايرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج 2 ، ص 289 . ( 7 ) . ايران در زمان ساسانيان ، صص 80 و 81 . ( 8 ) . التنبيه و الاشراف ، صص 97 و 98 .